[behnam5555]

آشنایی با آب انبار

آب انبار مخزن آب سرپوشیده در پایین تر از سطح زمین است که آب آشامیدنی را برای روزهای کم آبی فراهم می کند. شکل بنا، عایق بودن دیوارها، پایین بودن مخزن آب و و وجود بادگیرها کمک می کند که در روزهای گرم هم آب خنک و گوارا در دسترس باشد و تهویه و هواکشی به نحو مطلوب انجام شود.
بخشهای آب انبار عبارت اند از:
منبع یا انبار ذخیره آب که قسمت اصلی آب انبار است و به چهار شکل مکعب، مکعب مستطیل، هشت گوشه و استوانه ساخته، و تمامی یا بخش بیشتر آن در زیر زمین کنده می شود.
آب انبارهای جدیدتر با مخزن های ستون دار ساخته شد و ظرفیت بیشتری پیدا کرد. سقف مخزن هم مساوی با زمین طراحی شد و ایجاد بنای دیگری بر روی آن ممکن گردید.
قطر منبع های استوانه ای بیش از بیست متر نیست و تا سه هزار متر مکعب گنجایش دارد. منبع های مکعب و مکعب مستطیل می توانند در اندازه های بسیار بزرگ و تا صد هزار متر مکعب نیز ساخته شوند که در آن صورت برای نگهداری سقف آنها جرزها و ستونها را به کار می گیرند.
گاه ممکن است پسش از مخزن خوضچه ای را تعبیه کنند تا ابتدا آب وارد آن شود و رسوب هایش ته بنشیند.
پوشش انبار: پوشش منبع به صورتهای گنبدی، مخروطی، آهنگ و مسطح ساخته می شود. این پوشش مانع آلوده شدن آب است و هم از تبخیر آب جلوگیری می کند.
هواکش و بادگیر: برای خنک کردن آب و سالم نگهداشتن آن، در بالای منبع، بادگیرهایی می سازند تا جریان هوا را برقرار کند. بادگیرهای متعدد با چند دهانه باعث می شود تا باد از هر سو که بوزد به درون آب انبار هدایت شود.
راه پله و پاشیر: در کنار منبع و در وسط سردر که به فضای باز مقابل جلوه می دهد، پله ها قرار دارد که ما را به محل برداشتن آب می برد.
شیب پله ها گاهی تند، ولی پهنای آنها بسیار است تا چند نفر به آسانی بتوانند با سطل، دلو، کوزه و مشک از کنار هم بگذرند.
پاشیر: در پاشیر گاه چند شیر قرار می دهند و شیرها را در یک متری از کف منبع نصب می کنند تا مواد ته نشین شده با آب خارج نشود. البته بعضی آب انبارها شیر ندارند و به صورت مستقیم با دلو آب می کشند.
ممکن است به جز شیرها حوض برکه مانندی هم درست کرده باشند که ماهی ها در آن شنا می کنند و تخم آفات را می خورند و صفای بیشتری به آب انبار می دهند.
سردر: سردر آب انبارها چشمگیرترین واحد تزئینی و نماسازی شده آن به شمار می رود.
در دو سوی پله ها سکو های سنگی برای درکردن خستگی و گردهمایی دیده می شود.
تنبوشه یا مجرا، آب را از مجراهای زیرزمینی همانند چاه و قنات و یا از جویها و رودها و مسیل ها به مخزن آب انبار می آورد.
ناودانهای مخصوص نیز آب باران را که بر روی سطح روان می شود به درون مخزن آب هدایت می کند.
آب انبار ها را می توان به دو دسته تقسیم کرد:
آب انبارهای همگانی واقع در محله، قلعه، کاروانسرا، مدرسه، مسجد و روستا. آب انبارهایی که به صورت تک بنا در راه کاروان بنا شده اند همگی اتاقهایی هم برای استراحت و یا خواند نماز مسافران دارند.
آب انبارهای خصوصی درون خانه ها که آب مصرفی خانوار را تا چهار سال تامین می کرده اند.
مواد و مصالح به کار رفته در آب انبارها عبارت است از سنگ، آجر، قیر، شفته آهک و ساروج.
اکنون متاسفانه دیوار آب انبارها محلی برای نوشتن تبلیغات تجاری و گاه سیاسی شده است.

آب انبارهای تاریخی ایران

چغازنبیل از کهنترین آب انبارهای ایران است.
آب انبار حوض عضدی در اصطخر فارس.
آب انبار حوض زمزم در گازرگاه هرات از زمان تیموریان.
آب انبار شاه شجاع در یزد.
آب انبار ابیانه.
آب انبار امامزاده یحیی در تهران.
آب انبار بابانوذر در تهران.
آب انبار بالاکوچه در مشهد.
آب انبار برسته در تفت.
آب انبار جزیره هرمز.
آب انبار جنگ پشت مسجد جامع یزد.
آب انبار چهل پایه در مشهد.
آب انبار چهلتن در تهران.
آب انبار حاج سیدحسین در روستای خویدک.
آب انبار حاج کاظم در محله مغلاوک قزوین.
آب انبار حاجی حسین عطار در جاده قدیم یزد به تهران.
آب انبار حاجی سیدحسین صباغ در کاشان.
آب انبار حاجی ملک در بیرجند.
آب انبار حاک هارون یا چهار جرز.
آب انبار حسینیه روستای افهوشته در نطنز اصفهان.
آب انبار حسینیه زواره.
آب انبار حوض لقمان در مشهد.
آب انبار حوض میرزاناظر در مشهد.
آب انبار خان در کاشان.
آب انبار خیابان کرمان در یزد با شش بادگیر. این آب انبار بر روی منطقه تاثیر گذاشته و هنوز آن محل را محله شش بادگیری می خوانند.
آب انبار در لافت قشم.
آب انبار رباط تحملج.
آب انبار رضاقلیخان در تهران.
آب انبار روستای محمدیه در نایین.
آب انبار ریگ یا دو راه در روستای رحمت آباد یزد که دو راه پله دارد یکی برای مسلمانان و دیگری برای زرتشتیان.
آب انبار سرخه در سمنان.
آب انبار سردار در قزوین.
آب انبار سیدولی در تهران.
آب انبار شیخ علی خان در بازار اسداباد همدان.
آب انبار صاحب دیوان در تهران.
آب انبار عتیق بزرگ در یزد.
آب انبار عتیق کوچک در یزد.
آب انبار عمه عمه در بیرجند.
آب انبار قلعه حسام آباد در همدان.
آب انبار قلعه گرماور سمام.
آب انبار قلی در سمنان.
آب انبار کاروانسرای مادرشاه.
آب انبار کوچه غریبان در تهران.
آب انبار گردکوه در دامغان.
آب انبار مسجد رکن الملک اصفهان، از زمان قاجار.
آب انبار مصلی در اصفهان.
آب انبار مصلی در نایین که دو راه پله دارد، یکی اختصاصی در باغ و یکی برای عموم.
آب انبار مصلی در یزد.
آب انبار معیر در تهران.
آب انبار مقبره محمد بن زید در مرو.
آب انبار میدان سیداسماعیل در تهران.
آب انبار یوزباشی در تهران.