تاثیر پیشینیان حافظ بر شعر او

[ساقي]

تأثیر پذیری حافظ از نظامی گنجوی

·
نظامی (متوفای 614ه ق)

تأثیر حافظ از شعر نظامی – مثنوی سرا و داستان پرداز بزرگ قرن ششم و یکی از ارکان ادب فارسی - محرز است. حافظ در مقطع غزلی، به نام نظامی تصریح دارد:


چو سلک درّ ِ خوشابست شعر نغز تو حافظ
که گاه لطف سبق می برد ز نظم نظامی



از آن گذشته، در ساختن « ساقی نامه» مستقیماً به ساقی نامه ها و مغنّی نامه های کوتاه دو بیتی نظامی در شرفنامه و اقبالنامه نظر داشته است. با این توضیح که ساقی نامه حافظ هم وزن این دو منظومه نظامی است. نظامی در شرفنامه، در آغاز بخشهای مختلف خطابهای دوبیتی- که ترجیع وار تکرارمی شود - به ساقی دارد که نمونه ای از آنها نقل می شود:



بیا ساقی آن جام آیینه فام
به من ده که بر دست به جای جام

چو زان جام کیخسرو آیین شوم
بدان جام روشن، جهان بین شوم



(شرفنامه، ص 153)

و نظیر این خطابها به مغنّی:


مغنی سحرگاه بر بانگ رود

به یاد آور آن پهلوانی سرود



نشاط غنا در من آور پدید

فراغت دهم زانچه نتوان شنید




(اقبالنامه، ص 130)

حافظ خطابهای مربوط به ساقی و مغنّی را در هم تنیده و به توالی و تناوب گاه با این و گاه با آن سخن می گوید:



بیا ساقی آن بکر مستور مست
که اندر خرابات دارد نشست

به من ده که بدنام خواهم شدن
خراب می و جام خواهم شدن

مغنی نوای طرب ساز کن
به قول و غزل قصه آغاز کن

مغنی از آن پرده نقشی بیار
ببین تا چه گفت از درون پرده دار



شباهتهای دیگر:

1) نظامی:
هر چه خلاف آمد عادت بود
قافله سالار سعادت بود

( مخزن الاسرار، ص 108)

حافظ: در خلاف آمد عادت بطلب کام که من...

2) نظامی:
دست بدار ای چو فلک زرق ساز
زآستن کوته و دست دراز

(مخزن الاسرار، ص142)

حافظ گوید:
- ... زانچ آستین کوته و دست دراز کرد
- دراز دستی این کوته آستینان بین

3) نظامی:
هم قصه نانموده دانی
هم نامه نانوشته خوانی

(لیلی و مجنون، ص4)

حافظ: ... که هم نادیده می بینی و هم ننوشته می خوانی

4) نظامی:
باز بنای توبه را عشق خراب می کند
روزه گشای عاشقان از می ناب می کند

(دیوان قصاید و غزلیات، ص 215)

حافظ: از می کنند روزه گشا طالبان یار

5) نظامی: از زلف بنفشه را دهد تاب
(لیلی و مجنون، ص98)

حافظ: تاب نقشه می دهد طرّه مشکسای تو


منبع : حافظ نامه(جلد1)- بهاءالدین خرمشاهی